Dr. Nevzat Erdağ Vergi, Sosyal Güvenlik ve İş Hukuku Uzmanı
E-Defter uygulamasında defter ve berat dosyalarının oluşturulması, imzalanması, sisteme yüklenmesi ve Başkanlıkça onaylı beratların alınması belirli sürelere bağlıdır. Özellikle aylık yükleme ile geçici vergi dönemleri bazında yükleme arasındaki tercihin zamanında yapılmaması, mükellefin beklediğinden daha erken bir son tarihle karşılaşmasına ve ceza uyuşmazlığına yol açabilmektedir. Sorunun çözümü, hem mükellefin ödevini hem de idarenin açık, öngörülebilir bir sistem kurma sorumluluğunu birlikte ele almayı gerektirir. [1]
E-Defterler aylık dönemler itibarıyla oluşturulur. Geçici vergi dönemleri bazında yükleme seçeneği, üç ayın kayıtlarını tek bir defter hâline getirmez; her aya ait dosyalar ayrı ayrı oluşturulur. Tercih, bu dosyaların oluşturulması, imzalanması ve yüklenmesi için uygulanacak takvimi etkiler. GİB vergi takviminde iki tercih için farklı son tarihler gösterilmektedir. İlgili yılın tebliğ hükümleri ve varsa süre uzatımları ayrıca kontrol edilmelidir. [1, 2]
Geçici vergi dönemleri bazında yükleme imkânından yararlanmak için süresinde bildirim aranması, tercihini yapmayan mükellefi aylık takvime tabi bırakmaktadır. Bu kuralın varlığı ile kuralın kullanıcıya yeterince açık gösterilip gösterilmediği ayrı meselelerdir. Uygulamada bir tercih eksikliği, defter içeriğinden kaynaklanmayan bir süre ihlaline dönüşebilmektedir.
Meslek mensuplarının gözlemleri, geçici vergi dönemleri bazındaki takvimin yaygın biçimde kullanıldığına işaret etse de, bu tercihlerin oranına ilişkin doğrulanmış resmî istatistik bulunmadan yüzde vermek isabetli değildir.
Öneri: GİB, tercihlere ilişkin toplu ve anonim verileri yayımlayarak varsayılan takvimi değerlendirmelidir. Mevcut düzen sürdürülecekse, tercih ekranında “Tercih yapmazsanız aylık yükleme süresi uygulanır” uyarısı açıkça gösterilmeli; tercih dönemi bitmeden ve ilk aylık son gün gelmeden elektronik hatırlatma yapılmalıdır.
“Defterin tasdik ettirilmemesi” ifadesi, sırf tasdik sözcüğünü içerdiği için hukuken yanlış değildir. VUK 226/A uyarınca elektronik defter için belirlenen usul ve sürede beratın alınması tasdik hükmündedir; beratın usul ve süresinde alınmaması hâlinde defter tasdik ettirilmemiş sayılır. Bununla birlikte, ihbarname somut olayda defterin hiç oluşturulmadığını mı, imzalanmadığını mı, dosyanın yüklenmediğini mi, yoksa beratın geç alındığını mı açıkça ortaya koymalıdır.
Öneri: İhbarnamede defter türü, ilgili ay, geçerli son gün, tespit edilen işlem tarihi, isnat edilen fiil ve cezanın kanuni dayanağı ayrı ayrı belirtilmelidir. Bu bilgiler yükleme ve sistem kayıtlarıyla karşılaştırılabilmelidir.
Geç yüklenen her berat için doğrudan VUK’un mükerrer 355’inin uygulanacağını söylemek doğru değildir. VUK 352, tasdike ilişkin usulsüzlükleri de kapsar; mükerrer 355 ise kapsamındaki yükümlülükler için özel usulsüzlük cezası öngörür. Hangi fiilin işlendiği ve uygulanan hükmün o fiili karşılayıp karşılamadığı, ihbarname ve dayanak belgeler üzerinden incelenmelidir. Tebliğde cezai hükümlere yapılan genel gönderme, kanundaki fiil tanımının olay bazında incelenmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
Beratın geç alınmasının kendiliğinden vergi ziyaına yol açtığı ileri sürülemez. Bunun tersinden, vergi ziyaı bulunmamasının her usulsüzlük cezasını ortadan kaldırdığı da söylenemez. Vergi kaybı ile şekli yükümlülük ihlali ayrı hukuki değerlendirmelerdir.
VUK 376 kapsamındaki temel ceza indirimi, usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarında %50’dir. Uzlaşma kapsamına girmeyen ve 2026 yılı için 40.000 TL’yi aşmayan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarında bu oran %50 artırımlı uygulanır; gerekli koşulları taşıyan cezada indirim %75’e ulaşır. Her ceza için %75 oranı kullanılamaz. Uzlaşmada ise önceden garanti edilebilecek bir indirim yüzdesi yoktur. Başvuru, dava ve ödeme süreleri tebliğ edilen işlem bakımından ayrıca hesaplanmalıdır.
Öneri: İhbarname tebliğ edildiğinde ceza türü ve tutarı, tebliğ tarihi, uygulanabilecek indirim, uzlaşma koşulları ve dava süresi bir dosya notunda birlikte gösterilmelidir. Yol seçimi yalnızca muhtemel indirim oranına göre yapılmamalıdır.
Mesleki bir yayında, Adana 2. Vergi Mahkemesi’nin E.2025/1276 sayılı dosyasında, geç yüklenen e-Defter ve beratlar için VUK mükerrer 355/1-1 kapsamında kesilen özel usulsüzlük cezasının iptal edildiği aktarılmıştır. Ancak yayında karar numarası yer almamakta, tarih hatalı yazılmakta ve kararın tam metni gösterilmemektedir. Bu sebeple kararın gerekçesi bağımsız biçimde doğrulanamadığından söz konusu aktarım, kesinleşmiş ve genelleştirilebilir bir emsal olarak kullanılmamalıdır.
Resmî arşivde erişilebilen Danıştay 9. Dairesinin 10.04.2025 tarihli, E.2024/2700, K.2025/1284 sayılı kararı ise farklı bir uyuşmazlığa, tasdiksiz defterler üzerinden KDV indiriminin reddi ve cezalı tarhiyatın incelenmesine ilişkindir. Karar, geç berat yükleme nedeniyle kesilen özel usulsüzlük cezasının iptaline dair doğrudan emsal değildir.
E-Defter sürelerine uymak mükellefin yükümlülüğüdür. İdarenin de tercih sonuçlarını ve son günleri açık göstermesi, mümkün olan gecikmeleri önceden haber vermesi ve ceza ihbarnamesinde somut fiili belirlemesi gerekir. Tercih verilerinin yayımlanması, varsayılan takvimin yeniden değerlendirilmesi, zamanında uyarı verilmesi ve fiile uygun ceza dayanağının gösterilmesi, uyuşmazlıkları azaltacak somut adımlardır. Dijital vergi idaresinin başarısı, ihlali tespit ettiği kadar önlenebilir ihlali engellediği ölçüde de değerlendirilmelidir.
Kaynaklar ve açıklamalar
[1] Elektronik Defter Genel Tebliği (Sıra No: 1), özellikle 4.3.4; GİB mevzuat sayfası: https://gib.gov.tr/mevzuat/kanun/434/teblig/8159
